مقدمه نقش زنان در تاریخ :
در طول تاریخ بشر، زنان همواره نقشی اساسی و تأثیرگذار در شکلگیری تمدنها، تحولات اجتماعی، پیشرفتهای علمی و تغییرات فرهنگی داشتهاند؛ اما اغلب، نام و نقش آنان در سایه ساختارهای مردسالارانه و روایتهای تاریخنویسی رسمی کشورها کمرنگ شده است.
از فرمانروایان باستانی تا دانشمندان، شاعران، مادران، مبارزان آزادی و اصلاحگران اجتماعی، زنان با اراده، دانایی و توانمندی خود، مسیر تاریخ و حتی گاهی آینده یک کشور را دگرگون ساختهاند.
بررسی نقش زنان در تاریخ، تنها پرداختن به گذشته نیست، بلکه اقدامی برای بازنگری در نگاه جامعه به جایگاه زن و بازتاب قدرت واقعی او در مسیر تحولات انسانی است.
زنانی که نه تنها در عرصههای خانوادگی، بلکه در میدانهای سیاست، آموزش، بهداشت، هنر و حتی نبرد، نقشی بیبدیل ایفا کردهاند.
این مقاله تلاشی است برای بازشناسی سهم زنان در تاریخ و پاسداشت سهم نادیدهگرفتهشده آنان در ساخت جهانی که امروز میشناسیم.
زینب پاشا
در سال ۱۲۶۳ خورشیدی، در دوره پایانی سلطنت ناصرالدین شاه، زنی از دل مردم تبریز برخاست که نامش تا امروز با شجاعت، عدالتخواهی و رهبری جنبشهای مردمی پیوند خورده است: زینب پاشا.
او به همراه گروهی از زنان دلیر، مبارزات سیاسی و اجتماعی خود را آغاز کرد و تا سالهای آغازین سلطنت مظفرالدینشاه، حضوری فعال و تأثیرگذار در عرصههای گوناگون مقاومت مردمی داشت.
واگذاری امتیاز تنباکو به دولت انگلستان یکی از اتفاقی بود که در دوران قاجار رخ داد.
عصری که شاه به عنوان (مالک کشور) بدون هیچ قید و بندی اموال ملی را در اختیار بیگانگان قرار می داد.
در پی فتوای مجتهد تبریزی بیش از بیست هزار تن از مردم تبریز در اعتراض به قرارداد رژیم شورش کردند و با بستن بازار و حمله به چند مرکز دولتی، مخالفت خود را با آن اعلام کردند.
اما مدتی از این حرکت نگذشته بود که سربازان مسلح ناصرالدین شاه به سرعت در سطح شهر تبریز مستقر شده و ضمن سرکوب و متفرق کردم مردم ،بازاریان شهر را با زور و تهدید اسلحه مجبور به بازکردن مغازه ها می نمایند.
در همین حال، زینب پاشا به همراه گروهی از زنان مبارز، به بازار تبریز یورش برد و با نیروهای دولتی و مأموران حکومتی وارد درگیری شد.
او با شجاعت و رهبری منحصر بهفرد خود، ضمن تهییج مردم به مقاومت، مانع از فعالیت مأموران در بازار شد و اجازه نداد که دولت فشار اقتصادی و سیاسی بیشتری بر مردم وارد کند.
این حرکت جسورانه، تنها یک اقدام اعتراضی نبود، بلکه نمادی از حضور فعال و تأثیرگذار زنان در جنبشهای اجتماعی و سیاسی ایران در دوره قاجار بود.
حرکت دیگر زینب پاشا در جنبش مردم علیه گرسنگی و قحطی در سالهای انقلاب مشروطه متبلور می شود.
«احتکار» در سالهای انقلاب مشروطیت در تبریز و آذربایجان بلای جان فقیران شده بود و گران فروشان از به ذلت نشاندن مردم پولهای کلان به جیب می زدند.
در این مقطع نیز قیام زنان تبریز به رهبری زینب پاشا آغاز می شود. زینب و هوادارانش محتکران را شناسایی کرده و به انبار آنان حمله می کردند.
آنان آرد و گندم را از انبار بیرون کشیده و بین فقرای شهر و روستاهای اطراف پخش می کردند.
برخی منابع تاریخی از فعال بودن ۳ هزار زن در کنار زینب پاشا برای مبارزه با محتکران سخن به میان آوردهاند.
قدرتمندترین زن که بود و نقش زنان در تاریخ قجری :
سرورالسلطنه، ملقب به حضرت علیا و مشهور به انیسالدوله، یکی از شاخصترین زنان ایران بود، که برای همراهی سوگلی محبوب شاه به دربار آمد و خودش سوگلی شد.
انیسالدوله در بیست سال پایانی سلطنت ناصرالدین شاه، نفوذی کمنظیر در دربار یافت و جایگاهی فراتر از دیگر زنان حرمسرا به دست آورد.
اما آنچه او را از دیگر زنان درباری متمایز میسازد، نه تنها موقعیتش در دربار، بلکه شجاعت و کنشگری اجتماعیاش در یکی از مهمترین رخدادهای سیاسی دوران قاجار، یعنی نهضت تنباکو است.
زنی که در بیست سال پایانی سلطنت ناصرالدین شاه بدون آن که عقد دائم شاه باشد بانوی اول و قدرتمندترین زن ایران بود.
او در روزگاری که حتی مردان جرات نگاه کردن در چشمهای ناصرالدین شاه را نداشتند، انیسالدوله جسورانه در برابر خواست شاه ایستاد.
او پس از صدور فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی، دستور داد تمام قلیانها در حرمخانه سلطنتی جمعآوری شود. ناصرالدین شاه که از این اقدام به خشم آمده بود، علت را جویا شد.
پاسخ تاریخی انیسالدوله چنین بود: «به این دلیل که حرام شدهاند». شاه با تعجب پرسید: «چه کسی حرام کرده؟»، و انیسالدوله پاسخ داد: «همان کسی که ما را بر تو حلال کرده است.»
این پاسخ کوبنده که پشتوانهای مذهبی و هوشمندانه داشت، شاه را به سکوت واداشت. تنها چند روز پس از آن، ناصرالدین شاه امتیاز تنباکو را لغو کرد.
بدین ترتیب انیس الدوله ملکه و سوگلی ناصرالدین شاه با وجود قرار گرفتن در محیط بسته حرمسرا از همراهی و همکاری با مردم خودداری ننمود و به ایفای نقش مهمی در پیروزی نهضت تنباکو ایران پرداخت.
او نمادی از قدرت نرم و تأثیر بیصدای زن در دل ساختارهای سخت سیاسی و اجتماعی است.
مخبرالسلطنه در کتاب (خاطرات و خطرات) گفته انیس الدوله حتی در موضوع عزل و نصب حاکمان نیز دخالت می کرد.
او نخستین ملکه ایران است که تا اروپا مسافرت کرد. او با شاه تا مسکو همراه بود.
انیس الدوله به دلیل نزدیکی به شاه و مطالعات زیادی که داشت تغییراتی هم در وضعیت دربار و پوشش زنان انجام داد. او نخستین زنی بود که دامن های بلند را با دامنهای چتری عوض کرد. او همین طور چارقدهای قالبی را با چارقدهای ململ عوض کرد.
همچنین انیسالدوله نسبت به اسراف، تجملگرایی و ظلم درباریان انتقاد داشت. او کوشید تا نظم و انضباط بیشتری در حرمسرا حاکم کند و جلوی برخی از اسرافگریهای درباریان را بگیرد.
این رفتارها باعث میشد گاه با دیگر زنان دربار و حتی برخی از رجال سلطنتی درگیری داشته باشد.
داستانی از مقاومت زنان ترکیه در جنگ استقلال:
جنگ استقلال یا آزاد سازی ترکیه، به رهبری اتا ترک صورت گرفت و این کشور با تهاجم یونان و جنگ با ارمنیها و فرانسویها مواجهه شد.
در ژولای ۱۹۲۳، انقلابیون ترک توانستند که متحدین را مجبور به دست کشیدن از پیمان سور و قبول پیمان لوزان کنند.
در این جنگ جوانی به مادر خود نامه نوشت که مادر چرا سر من را حنا گذاشتی؟ اینجا همه به من می خندند. چرا این کار را با من کردی؟
درآن زمان ماهها طول می کشید تا نامه های جنگی رد و بدل شوند و زمانی که نامه بدست مادر رسید و آن را خواند غرق گریه شد.
او در جواب نامه نوشت: فرزندم به فرمانده ات بگو تا به همه بگوید در منطقه ما (بخش کرد نشین) رسم است که در سه جا حنا به سر میزنیم.
یکی در عید قربان به سر گوسفندها حنا میزنیم که قربانی میشوند. دومی بر سر عروسی که به خانه بخت میرود و خود را قربانی میکند تا یک خانواده سالم و محکم بسازد.
سومی هم وقتی که جوانی را به جنگ می فرستیم تا خود را قربانی وطن کند.
بیبی مریم بختیاری؛ بانویی با شمشیر، قلم و سیاست
در روزگاری که جنگ، ناامنی و استبداد سراسر ایران را دربرگرفته بود، زنی از میان قوم بختیاری برخاست که نه تنها در لباس زنانه، بلکه گاه در لباس رزم، در کنار مردان جنگید و در عرصه سیاست و اندیشه نیز اثرگذار شد:
بیبی مریم بختیاری، دختر حسینقلیخان ایلخانی و خواهر سردار اسعد بختیاری، یکی از مهمترین چهرههای جنبش مشروطه بود.
در روزهای سخت مبارزه مشروطهخواهان علیه استبداد قاجاری، بیبی مریم سلاح خود را برداشت و به میدان نبرد رفت. در کنار مردان ایل، راهی تهران شد تا با نیروهای استبدادی محمدعلی شاه مقابله کند.
اما نقش او فقط به میدان جنگ محدود نشد. او از حامیان جدی تحصیل دختران در آن زمان بود و با اینکه در جامعهای سنتی میزیست، باور داشت که زنان باید باسواد و آگاه شوند تا بتوانند سرنوشت خود و جامعهشان را تغییر دهند.
در جنگ جهانی اول، زمانی که نیروهای بیگانه در ایران حضور داشتند، بیبی مریم نه تنها در مقابل تجاوز خارجیان مقاومت کرد، بلکه با وجود تهدیدهای مستقیم، پیامهایی به رهبران ایلی و سیاسی میفرستاد تا از وطن دفاع کنند.
در نامهای که به پسرش (علیمردانخان بختیاری) نوشته، میگوید:
«اگر در راه میهن کشته شوی، به تو افتخار میکنم؛ اما اگر خیانت کنی، دیگر مادرت نیستم.»
او آنقدر در میان مردم احترام داشت که برخی لقب “بانوی شیر دل بختیاری” را برایش انتخاب کرده بودند. زندگیاش ترکیبی بود از شجاعت، خردمندی، وطندوستی و آگاهی اجتماعی-سیاسی.
سخن آخر:
نقش زنان درتاریخ ایران، نه تنها در سایه شمشیر شاهان و قدرتنمایی سرداران شکل گرفته، بلکه در لابهلای قصههای ناگفتهی زنانی جریان داشته که با قلم، شجاعت، آگاهی و فداکاری، مسیر تاریخ را تغییر دادهاند.
از انیسالدوله که در دل حرمسرا صدای مردم شد، تا زینب پاشا که در کوچههای تبریز رهبری قیام را به دست گرفت، و از بیبی مریم بختیاری که شمشیر به دست گرفت تا از وطن دفاع کند، تا هزاران زن بینامی که در سایه ماندهاند اما ستونهای استوار مقاومت، فرهنگ و عدالتخواهی این سرزمین را شکل دادند، همگی نشان میدهند که زن ایرانی، نه صرفاً نظارهگر تاریخ، بلکه سازنده و نگهبان آن بوده است.
اکنون وظیفهی ماست که این روایتها را بازگو کنیم، از فراموشی نجات دهیم، و نسلهای آینده را با زنانی آشنا سازیم که در اوج محدودیت، گسترهای از قدرت و آگاهی را آفریدند.
تاریخ را باید دوباره خواند؛ این بار با نگاه به نیمی از جمعیت که قرنها در سکوت، قهرمان ماندهاند.
بدود دیدگاه